عقيده لومل « 1 » ، كه دين زردشت را يك رشته انديشه‌هاى فلسفى ميداند . بيشك در نظريه نيبرگ « 2 » تا اندازه‌اى حقيقت نهفته است . زردشت فيلسوف نبود ، بل عارفى بود از يك امت و جامعه مزداه‌پرست و تابع سنن و آيين زندگى آنها ، كه در عالم سير و تفكر رابطه عميقى بين سرنوشت و تقدير بشرى و اراده خدايى مشاهده ميكرد و مناظر و جنبه‌هاى مختلف آن ، كه تشريح و تفسيرش امروز براى ما دشوارست ، به صورت سخنان روحانى پرشور و جذبه‌اى در انديشه او نقش مىبست و بر زبان او جارى مىشد ، ولى بايد هميشه در نظر داشت ، كه ايرانيان زمان زردشت مردم بدوى و بىتمدنى نبودند ، بلكه بالعكس پس از ورود به اين آب و خاك وارث تمدن كهنى شدند ، كه اكتشافات آثار پيش از تاريخ اين چند ساله گواه آنست و من گمان ميكنم ، كه سخنان معنوى و روحانى نزد ايرانيان آنزمان با وسعت اجتماعى خود داراى ارزش اخلاقى و معنوى و فردى بوده است . در حقيقت تصوير ايزدان در گاثاها طرحى كلى و اجمالى بيش نيست ، ولى براى ايرانيان آن زمان اين صور اينقدر ، كه امروز بيرنگ و مبهم به نظر ميرسند ، نبوده‌اند . از افسانه‌ها و داستانهاى كهنى ، كه به اين تصاوير جان مىبخشد ، امروزه جزو وصف رنجها و شكوه روان گاو نر ( گوشورون - دريسنا 29 ) ، كه يك افسانه قديمى ايرانى است ، كه در قالب زردشتى ريخته شده ، چيزى باقى نمانده است . دئنا « 3 » ( دين ) يك اصطلاح مذهبى بسيار مهم و اساسى است و به گمان من نيبرگ معماى اين كلمه ظاهرا مبهم و متناقض را حل كرده است « 4 » دئنا نخست به معناى

--> ( 1 ) - لومل ، دين زردشت مطابق اوستا : Die Reiigion Zarathustras nach dem Avesta dargestellt , - Tubingen 1930 . ( 2 ) - دين ، ص 114 و ما بعد . ( 3 ) - daena . ( 4 ) - دين ، ص 114 و پس از آن .